این مقاله مروری، به‌صورت روایتی‌تحلیلی به بررسی جامع تمایز مفهومی بین واژه‌های «ذهن» و «اندیشه» در حوزه علوم شناختی نوین می‌پردازد. هدف اصلی این پژوهش، رفع ابهامات تئوری و پیرامونی در توصیف فرآیندهای شناختی است که اغلب به‌صورت هم‌معنی یا جایگزین در متون فارسی به‌کار می‌رود. رویکرد پژوهش بر اساس تحلیل محتوایی منابع معتبر (۱۲۷ مقاله انتخاب‌شده از ۴۸۲ مقاله اولیه) و با استفاده از روش تحلیل روایی-تماتیک انجام شده است. منابع شامل مقالات پیش‌روی (۲۰۱۵–۲۰۲۵) در پایگاه‌های Web of Science، Scopus، PubMed، و پژوهش‌های فارسی در نشریات معتبر داخلی (مانند پایگاه اطلاعات علمی و پژوهشی نشریات ایران) بودند. یافته‌ها نشان می‌دهند که تمایز «ذهن» به‌عنوان سیستم فعال، پویا و جامع (شامل ادراک، حافظه، احساس، تصمیم‌گیری) در مقابل «اندیشه» به‌عنوان فرآیند محتوایی، ساختاریافته و محدود (معمولاً مرتبط با استدلال، تفکر تحلیلی یا بازتولید) در اکثر مدل‌های معاصر (مانند مدل دوگانه کیتی، نظریه ادراک فعال، و مدل‌های بیولوژیکی-ارتباطی) حفظ شده است. با این حال، برخی رویکردها (مانند اکولوژی شناختی و فلسفه پساانسان‌گرا) این تمایز را به‌عنوان دوگانگی مصنوعی و محدود کننده نقد می‌کنند. از نظر تحلیلی، این مطالعه چهار محور اصلی تمایز را شناسایی کرد: (۱) سطح سازمان‌دهی (سیستمی در برابر فرآیندی)، (۲) دامنه فعالیت (گسترده در برابر محدود)، (۳) وابستگی به بدن و محیط ( embodied & embedded در برابر abstract)، و (۴) جهت زمانی (هم‌زمان در برابر ترتیبی/تکراری). خلأ پژوهشی اصلی، نبود تحلیل مفهومی دقیق این دو واژه در متون فارسی است که این مقاله با ارائه چارچوبی تطبیقی و تاریخچه‌ی مفهومی، تلاش می‌کند آن را پر کند. نتیجه‌گیری نهایی، تأکید بر ضرورت تفکیک مفهومی دقیق در متون علمی و آموزشی به‌منظور جلوگیری از سوءتفاهم‌های تئوری و ترجمه‌ی نادرست یافته‌های علوم شناختی به زبان فارسی است.

ذهن اندیشه علوم شناختی مرور روایتی‌تحلیلی تمایز مفهومی ادراک فعال